ผู้มีส่วนได้เสียในการร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก

หลักทั่วไป ผู้มีสิทธิร้องขอให้ศาลตั้งผู้จัดการมรดกของผู้วายชนม์ หรือเจ้ามรดก ได้นั้น นอกจาก ทายาทที่มีสิทธิตามกฎหมาย ซึ่งเรียกว่าทายาทโดยธรรม และทายาทที่มีสิทธิตามพินัยกรรม ซึ่งเรียกว่า ผู้รับพินัยกรรม ตาม ป.พ.พ.มาตรา 1603 แล้ว ยังรวมถึง ผู้มีส่วนได้เสีย หรือ พนักงานอัยการ

ตามที่บัญญัติไว้ใน ป.พ.พ.มตรา 1713 ด้วย ซึ่งเจ้าหนี้ตามคำพิพากษากองมรดกของผู้ตายก็ถือได้ว่าเป็นผู้มีส่วนได้เสียที่มีสิทธิยื่นคำร้องขอให้ศาลตั้งผู้จัดการมรดกได้เช่นกัน ตามตัวอย่างที่ศาลฎีกาได้เคยวินิจฉัยไว้ เช่น

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1695/2531

               ผู้ร้องยื่นคำร้องขอให้มีคำสั่งตั้งผู้ร้องเป็นผู้จัดการมรดกศาลชั้นต้นไต่สวนคำร้องแล้ววินิจฉัยว่าผู้ร้องในฐานะเจ้าหนี้มิใช่เป็นผู้มีส่วนได้เสียที่จะมีสิทธิร้องต่อศาลขอให้ตั้งผู้จัดการมรดก ให้ยกคำร้อง ศาลอุทธรณ์พิพากษายืน ผู้ร้องฎีกา 

ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า "ข้อเท็จจริงตามทางไต่สวนฟังได้ว่านายเนียม อุ่นคำมูล ถึงแก่กรรมเมื่อวันที่ 14 สิงหาคม 2522 นายเนียมไม่มีทายาท นางทาเป็นเจ้าหนี้กองมรดกของนายเนียมศาลชั้นต้น  มีคำสั่งตั้งนางทาเป็นผู้จัดการมรดกของนายเนียม ตามคดีแพ่งหมายเลขแดงที่ 1280/2526 

แต่การจัดการมรดกยังไม่เสร็จนางทาได้ถึงแก่กรรม ผู้ร้องซึ่งเป็นทายาทของนางทาได้ยื่นคำร้องขอเป็นผู้จัดการมรดกของนางทา ศาลชั้นต้นได้มีคำสั่งตั้งผู้ร้องเป็นผู้จัดการมรดกของนางทา ตามคดีแพ่งหมายเลขแดงที่ 477/2527 ผู้ร้องในฐานะเจ้าหนี้กองมรดกซึ่งไม่มีทายาท

จึงยื่นคำร้องขอให้ตั้งผู้ร้องเป็นผู้จัดการมรดกของนายเนียมเป็นคดีนี้ 

พิเคราะห์แล้ว คดีมีปัญหาในชั้นนี้ว่าผู้ร้องในฐานะเจ้าหนี้กองมรดกของนายเนียมซึ่งไม่มีทายาทเป็นผู้มีส่วนได้เสียอันจะทำให้มีสิทธิร้องต่อศาลขอให้ตั้งผู้จัดการมรดกหรือไม่ ศาลฎีกาโดยมติที่ประชุมใหญ่เห็นว่า  กองมรดกซึ่งไม่มีทายาทนั้น แม้มรดกจะตกทอดแก่แผ่นดิน แผ่นดินก็มิใช่ทายาท

เจ้าหนี้ไม่สามารถบังคับชำระหนี้จนกว่าจะได้ตั้งผู้จัดการมรดกขึ้นและหากไม่มีผู้จัดการมรดกอยู่ตราบใด  เจ้าหนี้ก็ไม่มีทางได้รับชำระหนี้ได้เลย การที่เจ้าหนี้จะได้รับชำระหนี้จากกองมรดกจึงขึ้นอยู่กับการที่กองมรดกมีผู้จัดการมรดก ในกรณีเช่นนี้ต้องถือว่าเจ้าหนี้เป็นผู้มีส่วนได้เสีย

และมีสิทธิร้องต่อศาลขอให้ตั้งผู้จัดการมรดกได้ตาม  ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1713

ส่วนปัญหาที่ว่า สมควรตั้งผู้ร้องเป็นผู้จัดการมรดกหรือไม่นั้นเห็นว่า แม้ผู้ร้องเป็นเจ้าหนี้กองมรดก ซึ่งตามปกติย่อมมีส่วนได้เสียเป็นปฏิปักษ์ต่อกองมรดก แต่เมื่อไม่ปรากฏว่ามีผู้มีส่วนได้เสียอื่นอีก และพนักงานอัยการก็มิได้คัดค้านไว้ จึงเห็นสมควรตั้งให้ตามที่ขอ"
พิพากษากลับ ให้ตั้งนายชื่น ศรีสุขบุญ ผู้ร้องเป็นผู้จัดการมรดกของนายเนียม อุ่นคำมูล ผู้ตาย ให้มีสิทธิและหน้าที่ตามกฎหมาย และแจ้งคำสั่งนี้ให้พนักงานอัยการทราบด้วย

                                                                                                         นิติบุคคลก็สามารถเป็นผู้จัดการใมรดกได้

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1127/2524  (ประชุมใหญ่ครั้งที่ 7/2524)

                   ผู้ร้องยื่นคำร้องขอและแก้คำร้องว่า ผู้ร้องเป็นนิติบุคคลมีพระอธิการสิน ปวโรเป็นผู้รักษาการแทนเจ้าอาวาส ได้มอบอำนาจให้ผู้ร้องยื่นคำร้องขอให้ศาลตั้งผู้ร้องเป็นผู้จัดการมรดกของพระอธิการหิน เขมิโก เจ้าอาวาสเดิมซึ่งถึงแก่มรณภาพระหว่างอยู่ในสมณเพศโดยมิได้ทำพินัยกรรม
                  ศาลชั้นต้นไต่สวนแล้วยกคำร้อง ค่าคำร้องเป็นพับ 
                  ผู้ร้องอุทธรณ์ ศาลอุทธรณ์พิพากษายืน 
                  ผู้ร้องฎีกา  
                  ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า ผู้ร้องเป็นนิติบุคคล ปัญหาเรื่องนิติบุคคลจะเป็นผู้จัดการมรดกได้หรือไม่นั้น ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 69 และ 70 นิติบุคคลย่อมมีสิทธิและหน้าที่เหมือนบุคคลธรรมดา เว้นเสียแต่สิทธิและหน้าที่นั้นจะไม่อยู่ภายในขอบวัตถุที่ประสงค์ของตนตามที่กำหนดไว้ในข้อบังคับ

หรือตราสารจัดตั้ง  หรือสิทธิและหน้าที่นั้นโดยสภาพจะพึงมีพึงเป็นได้เฉพาะแก่บุคคลธรรมดาเท่านั้น  สิทธิและหน้าที่ของผู้จัดการมรดกนั้นโดยสภาพมิใช่สิทธิและหน้าที่ที่จะพึงมีพึงได้เฉพาะแก่บุคคลธรรมดา และบุคคลที่ต้องห้ามมิให้เป็นผู้จัดการมรดกตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1718

ย่อมนำมาใช้แก่นิติบุคคลได้เท่าที่ไม่ขัดกับสภาพของนิติบุคคล ศาลฎีกาโดยมติของที่ประชุมใหญ่จึงเห็นว่าไม่มีบทกฎหมายใดที่ห้ามนิติบุคคลมิให้เป็นผู้จัดการมรดก ฉะนั้นถ้าไม่ขัดกับวัตถุประสงค์ตามที่กำหนดไว้ในข้อบังคับหรือตราสารจัดตั้งของนิติบุคคลนั้นแล้ว ศาลย่อมตั้งนิติบุคคลเป็นผู้จัดการมรดกได้ตามที่เห็นสมควร

ปัญหาเรื่องผู้ร้องซึ่งเป็นวัดสมควรจะเป็นผู้จัดการมรดกหรือไม่นั้น เห็นว่า ผู้ร้องขอเป็นผู้จัดการมรดกซึ่งจะตกเป็นสมบัติของผู้ร้องเอง   ผู้ร้องจึงเป็นผู้มีส่วนได้เสีย ย่อมกระทำได้โดยเจ้าอาวาสซึ่งเป็นผู้แทนของวัดเป็นผู้แสดงความประสงค์ให้ปรากฏ ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 75

จึงเห็นสมควรตั้งผู้ร้องเป็นผู้จัดการมรดกได้พิพากษากลับ ให้ตั้งวัดบ้านดอนบมผู้ร้องเป็นผู้จัดการมรดกของพระอธิการหิน เขมิโก ให้มีสิทธิและหน้าที่ตามกฎหมาย